Tradycyjne faworki, zwane też chrustem, to jeden z wypieków, które pojawiają się w naszym domu rzadko. Nie robię ich „przy okazji”, ponieważ wymagają czasu, cierpliwości i odrobiny kuchennej determinacji. Przeważnie przygotowuję faworki na Tłusty Czwartek.
Chrupiące, lekkie jak piórko, obsypane cukrem pudrem tradycyjne faworki są naszym symbolem domowego świętowania Tłustego Czwartku.
Choć dziś kojarzą się głównie z karnawałem, ich historia sięga znacznie dalej. Jedna z legend głosi, że faworki powstały przez przypadek. Młody uczeń cukierniczy, przygotowując ciasto na pączki, przez pomyłkę upuścił pasek ciasta na pączki do gorącego tłuszczu. Przerażony karą, szybko go wyłowił i posypał cukrem, by ukryć „wadę”. Mistrz, po spróbowaniu, uznał, że to genialne.
Dawniej faworki robiono z ciężkiego ciasta drożdżowego lub chlebowego. Dopiero z czasem przepis ewoluował w stronę zbitego, cienkiego jak opłatek ciasta, które dzięki wtłaczaniu powietrza staje się po usmażeniu niezwykle lekkie.
Do Polski chrust trafił najprawdopodobniej przez kuchnię dworską wraz z dworskimi kucharzami i mogą na francuszczyznę. Nazwa pochodzi od francuskiego faveur (wstążka).
Mógł też trafić do nas przez mieszczańską kuchnię niemiecką, gdzie przyrządzano Raderkuchen lub Schneeballen. Przepis ewoluował z niemieckich form smażonego ciasta parzonego lub lanego.
Co ciekawe, dawniej faworki nie zawsze były słodkie. W starych przepisach pojawiały się wersje wytrawne, smażone na smalcu i podawane jako sycący posiłek przed Wielkim Postem. Na terenach Litwy faworki robiono początkowo z resztek ciasta chlebowego. Z czasem, pod wpływem kuchni wykwintnej, zaczęto dodawać do nich żółtka i śmietanę.
Z biegiem lat cukier puder wygrał z solą, a faworki na dobre związały się z karnawałem i ostatnimi dniami przed Wielkim Postem.
Dlaczego faworki są czasochłonne (i jest to ich zaleta)?
Faworki nie są trudne, ale są wymagające. Każdy etap ich przygotowania ma znaczenie: od dobrego wyrobienia ciasta, przez jego napowietrzenie, aż po odpowiednią temperaturę tłuszczu do smażenia.
Właśnie dlatego robię je rzadko 😉 Ten przepis nie jest na coś „szybkiego do kawy”. Plusem jest zrobienie przy okazji treningu ramion. Ciasto trzeba wyrobić, a później „zbić” wałkiem.
Poniżej znajdziesz mój sprawdzony, domowy przepis na tradycyjne faworki, które zawsze się u nas sprawdzają.
Orientacyjna kaloryczność podana jest dla całej partii, przy użyciu ok. 50g cukru pudru (4-5 łyżek). Podziel na ilość faworków, która Ci wyszła, żeby wyliczyć kalorie 1 sztuki, jeśli je liczysz.
Jeśli chcesz, aby faworki miały jak najmniej kalorii, kluczowe jest utrzymanie temperatury tłuszczu w okolicach ok. 175 stopni C.- zbyt chłodny olej sprawi, że wchłanianie tłuszczu skoczy z 15% do nawet 30%.
Tradycyjne faworki
Sprzęt
- wałek
- stolnica
- szeroki garnek z podwójnym dnem
- łyżka cedzakowa lub szczypce (do przewracania oraz wyciągania usmażonych faworków)
- termometr (nie jest niezbędny, ale przydatny)
Składniki
- 2 szklanki mąki pszennej tortowej (ok. 300 g)
- 4 żółtka (ok. 80 g)
- 3/4 szklanki gęstej śmietany (ok. 180 g)
- 1 łyżeczka octu (lub wódki/ spirytusu)
- tłuszcz do głębokiego smażenia: olej rzepakowy lub smalec (najlepiej w proporcji 2:1, ok. 700-800 ml oleju + 350-400g smalcu)
- 4-5 łyżek cukier puder (ok. 50 g, do obsypania gotowych faworków)
Instrukcje
Zagniatanie
- Na stolnicę lub do dużej miski przesiej mąkę. Dodaj szczyptę soli, żółtka, ocet oraz gęstą śmietanę. Zacznij zagniatać. Ciasto powinno być dość zwarte, ale jednolite. Jeśli klei się do rąk, możesz podsypać odrobiną mąki, ale nie przesadzaj – im więcej mąki „wtłoczysz” teraz, tym twardsze będą faworki po smażeniu.
Bicie ciasta (sekret pęcherzyków!)
- To najważniejszy etap. Zbijaj ciasto wałkiem przez około 10–15 minut. Rozpłaszcz je, złóż na pół i uderzaj z całej siły. Powtarzaj to wielokrotnie.Po co to robimy? Chodzi o wtłoczenie do środka jak największej ilości powietrza. To właśnie te uwięzione pęcherzyki powietrza sprawią, że podczas smażenia na powierzchni faworków pojawią się te charakterystyczne, pyszne „bąble”.
Wałkowanie i formowanie
- Ciasto podziel na mniejsze części – u mnie 3 części (resztę przykryj ściereczką, żeby nie wyschło). Wałkuj każdą partię bardzo cienko – niemal do przezroczystości. Im cieńsze ciasto, tym smaczniejszy chrust.
- Wytnij paski o szerokości około 2 cm i długości max 10 cm.
- W środku każdego paska zrób podłużne nacięcie (dziurkę).
- Przełóż jeden koniec paska przez nacięcie i przeciągnij. Tak powstaje klasyczny kształt faworka.
Smażenie
- W szerokim garnku (mój ma średnicę 24 cm) rozgrzej tłuszcz (na wysokość 4-5 cm), do temperatury ok. 170 stopni C. Musi być go tyle, by ciastka swobodnie pływały (tzw. głęboki tłuszcz).
- Wrzucaj faworki partiami. Smażą się błyskawicznie – zazwyczaj wystarczy około 20-30 sekund z każdej strony, aż staną się jasnozłote.
- Wyjmij je za pomocą łyżki cedzakowej lub szczypiec i połóż na ręczniku papierowym, aby odsączyć nadmiar tłuszczu.
Finał
- Kiedy chrusty ostygną, obsyp je szczodrze cukrem pudrem. Najlepiej smakują świeże, ale przechowywane w szczelnym pojemniku zachowają chrupkość przez 2–3 dni.
Uwagi
- Odpowiedni garnek: Wybierz naczynie z grubym dnem, które równomiernie rozprowadza ciepło. Dzięki temu nic się nie przypali.
- Temperatura to klucz: Powinna wynosić około 170–180 stopni. Zbyt niska sprawi, że faworki nasiąkną tłuszczem. Zbyt wysoka spowoduje, że spalą się z zewnątrz. Jeśli nie masz termometru cukierniczego, wrzuć kawałek ciasta do oleju – jeśli natychmiast wypłynie i zacznie „syczeć”, temperatura jest dobra.
- Wybór tłuszczu: Stara szkoła mówi, że najlepszy smak daje mieszanka oleju rzepakowego i smalcu w proporcji 2:1. Smalec podnosi temperaturę dymienia i dodaje tradycyjnego aromatu.
- Dodatek alkoholu lub octu: Sprawią, że ciasto wchłania mniej tłuszczu. Nie zostawiają smaku.
- Smażenie partiami: Wrzucenie zbyt wielu faworków naraz gwałtownie obniży temperaturę tłuszczu. Efekt? Faworki zamiast się smażyć, zaczną pić olej i staną się ciężkie.
- Odsączanie: Ręcznik papierowy jest konieczny, żeby wchłonąć nadmiar tłuszczu.
Faworki to coś więcej niż deser. To kuchenny rytuał, który uczy cierpliwości. Dla mnie jest symbolem czasu spędzonego wspólnie w kuchni, to wspomnienie babcinego domu i radość z małych, chrupiących rzeczy. Choć wymagają nieco wysiłku przy „zbijaniu” ciasta, efekt końcowy wynagradza każdą minutę pracy.
Mam nadzieję, że z tym przepisem Twój tegoroczny Tłusty Czwartek będzie wyjątkowy udany.
Pamiętaj – faworki nie liczą się do kalorii, gdy jesz je z uśmiechem 😉
Źródła/ inspiracje:
- Lucyna Ćwierczakiewiczowa, „365 obiadów za pięć złotych” (1860).
- Zygmunt Gloger, „Encyklopedia staropolska” (1900-1903).
- Jarosław Dumanowski, „Kapłony i szczeżuje. Opowieść o zapomnianej kuchni polskiej” (2018).
- Maria Lemnis i Henryk Vitry „W staropolskiej kuchni i przy polskim stole” (1986)
- gov.pl
- Prywatny zeszyt z przepisami 😉
